Burnout: Όταν η εξάντληση δεν φεύγει με την ξεκούραση

 

«Δεν είμαι απλώς κουρασμένος. Νιώθω ότι έχω αδειάσει.»

Αυτή είναι μία από τις πιο συχνές φράσεις που ακούγονται από ανθρώπους που βιώνουν burnout. Άνθρωποι που κάποτε ήταν γεμάτοι ενέργεια, αφοσίωση και κίνητρο, αλλά πλέον δυσκολεύονται να ανταποκριθούν ακόμη και στις καθημερινές απαιτήσεις.

Το burnout αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις ψυχικής υγείας της σύγχρονης εποχής. Παρότι συχνά συνδέεται με την εργασία, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Δεν αφορά μόνο το πόσο δουλεύουμε. Αφορά το πώς ζούμε.

 

Τι είναι το Burnout;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) ορίζει το burnout ως ένα σύνδρομο που προκύπτει από χρόνιο στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά.

Με απλά λόγια, το burnout εμφανίζεται όταν οι απαιτήσεις της ζωής υπερβαίνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα τους ψυχικούς, συναισθηματικούς και σωματικούς πόρους που διαθέτουμε για να ανταποκριθούμε σε αυτές.

Δεν εμφανίζεται από τη μία μέρα στην άλλη. Συνήθως αποτελεί το αποτέλεσμα μιας μακράς περιόδου συνεχούς πίεσης, υπερπροσπάθειας και παραμέλησης των προσωπικών μας αναγκών.

Παρότι ο WHO το περιγράφει κυρίως ως εργασιακό φαινόμενο, σήμερα γνωρίζουμε ότι το burnout μπορεί να εμφανιστεί και σε άλλους τομείς της ζωής, όπως στο γονεϊκό ή φροντιστικό πλαίσιο, στις διαπροσωπικές σχέσεις, στη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και ως αυτιστικό burnout.

 

Γιατί συμβαίνει το Burnout;

Το burnout δεν οφείλεται αποκλειστικά σε εξωτερικές συνθήκες. Συνήθως αναπτύσσεται μέσα από την αλληλεπίδραση εξωτερικών απαιτήσεων και εσωτερικών ψυχολογικών μοτίβων.

Εξωτερικοί Παράγοντες

Ορισμένοι από τους πιο συχνούς εξωτερικούς παράγοντες που συνδέονται με το burnout είναι:

Στον εργασιακό χώρο:

• Υπερβολικός φόρτος εργασίας
• Συνεχείς προθεσμίες
• Έλλειψη ελέγχου ή αυτονομίας
• Ασαφείς προσδοκίες
• Συγκρούσεις στον χώρο εργασίας
• Έλλειψη αναγνώρισης ή επιβράβευσης

Στην προσωπική ζωή:

• Αυξημένες οικογενειακές υποχρεώσεις
• Φροντίδα άλλων ατόμων
• Μεγάλες αλλαγές ζωής
• Οικονομική πίεση
• Έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης
• Προσωπικά προβλήματα υγείας

Εσωτερικοί Παράγοντες 

Πολλοί άνθρωποι γνωρίζουν ότι χρειάζονται ξεκούραση. Παρόλα αυτά δυσκολεύονται να σταματήσουν. Όταν προσπαθούν να χαλαρώσουν, συχνά εμφανίζονται:

• Ενοχές
• Άγχος
• Αυτοκριτική
• Αίσθημα ανεπάρκειας
• Φόβος ότι θα απογοητεύσουν τους άλλους

Πίσω από αυτά συχνά κρύβονται βαθύτερες πεποιθήσεις όπως:

• «Πρέπει να τα καταφέρνω όλα.»
• «Πρώτα ολοκληρώνω τις υποχρεώσεις και μετά ξεκουράζομαι.»
• «Οι ανάγκες μου μπορούν να περιμένουν.»
• «Η αξία μου εξαρτάται από το πόσο αποδίδω.»
• «Πρέπει συνέχεια να κάνω κάτι (παραγωγικό).»

Για αυτόν τον λόγο, το burnout δεν αφορά μόνο τον φόρτο εργασίας. Αφορά και τη σχέση που έχουμε με τον εαυτό μας.

 

Ο Κύκλος του Στρες

Το burnout είναι αποτέλεσμα χρόνιου στρες που συσσωρεύεται με την πάροδο του χρόνου. Ένας χρήσιμος τρόπος να το κατανοήσουμε είναι μέσω του κύκλου του στρες:

Στρεσογόνος παράγοντας → Στρες → Αντιμετώπιση του προβλήματος → Αποφόρτιση του στρες

Οι περισσότεροι άνθρωποι μαθαίνουν να διαχειρίζονται τον στρεσογόνο παράγοντα.

Απαντούν στα email. Ολοκληρώνουν τις υποχρεώσεις. Λύνουν προβλήματα.

Ωστόσο, συχνά παραλείπουν το τελευταίο στάδιο:

την αποφόρτιση του ίδιου του στρες από το σώμα και το νευρικό σύστημα.

Έτσι, παρόλο που το πρόβλημα λύθηκε, το σώμα συνεχίζει να λειτουργεί σαν να βρίσκεται ακόμη σε κατάσταση συναγερμού. Όταν αυτό επαναλαμβάνεται καθημερινά, η εξάντληση αρχίζει να συσσωρεύεται.

 

Τα 3 Βασικά Χαρακτηριστικά του Burnout

Η επιστημονική βιβλιογραφία περιγράφει τρεις βασικές διαστάσεις του burnout.

1. Εξάντληση

Η πιο χαρακτηριστική διάσταση.

Περιλαμβάνει:

• Σωματική κόπωση
• Συναισθηματική εξάντληση
• Αίσθημα ότι οι ενεργειακές «μπαταρίες» δεν φορτίζουν πλέον

Συχνά το άτομο λέει:

«Ό,τι κι αν κάνω, δεν νιώθω να ξεκουράζομαι.»

2. Κυνισμός ή Αποπροσωποποίηση

Το άτομο αρχίζει να αποστασιοποιείται συναισθηματικά από ανθρώπους, δραστηριότητες και ευθύνες.

Μπορεί να εμφανιστούν:

• Αδιαφορία
• Ευερεθιστότητα
• Αρνητισμός
• Συναισθηματικό μούδιασμα
• Μειωμένη ενσυναίσθηση

Κάτι που παλιά είχε νόημα, τώρα μοιάζει απλώς με μία ακόμη υποχρέωση.

3. Μειωμένη Αποτελεσματικότητα

Το άτομο αρχίζει να αμφισβητεί τις ικανότητές του. 

Μπορεί να νιώθει:

• Αναποτελεσματικό
• Ανεπαρκές
• Απογοητευμένο από τον εαυτό του

Ακόμη και απλές εργασίες απαιτούν πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια από ό,τι παλαιότερα.

Συμπτώματα Burnout

Τα συμπτώματα μπορεί να είναι σωματικά, συναισθηματικά, γνωστικά και συμπεριφορικά.

Σωματικά συμπτώματα: Χρόνια κόπωση, πονοκέφαλοι ή ημικρανίες, μυϊκή ένταση, γαστρεντερικές ενοχλήσεις, διαταραχές ύπνου, συχνές λοιμώξεις, ταχυκαρδίες και ανεξήγητοι πόνοι.

Συναισθηματικά συμπτώματα: Ευερεθιστότητα, θλίψη, αίσθημα κενού, απώλεια κινήτρου, απελπισία και συναισθηματικό μούδιασμα.

Γνωστικά συμπτώματα: Δυσκολία συγκέντρωσης, bain fog, προβλήματα μνήμης, αρνητική σκέψη και δυσκολία λήψης αποφάσεων.

Συμπεριφορικά συμπτώματα: Αναβλητικότητα, απομόνωση, παραμέληση αναγκών, αυξημένη χρήση καφέ, αλκοόλ ή άλλων ουσιών, υπερβολική εργασία ή πλήρης αποφυγή εργασίας.

 

Τα Στάδια του Burnout

Το burnout συνήθως αναπτύσσεται σταδιακά.

1. Φάση του «Μήνα του Μέλιτος» (“Honeymoon”): Υψηλό κίνητρο, υψηλή ενέργεια και συχνά υπερβολική ανάληψη ευθυνών.

2. Έναρξη Στρες: Η πίεση αρχίζει να γίνεται αισθητή. Εμφανίζονται κόπωση, εκνευρισμός και μειωμένη συγκέντρωση.

3. Χρόνιο Στρες: Η εξάντληση γίνεται πιο σταθερή. Παρουσιάζονται αναβλητικότητα, κοινωνική απόσυρση και μειωμένη απόδοση.

4. Burnout: Η σωματική, συναισθηματική και γνωστική εξάντληση κορυφώνονται. Το άτομο νιώθει ότι δεν μπορεί να συνεχίσει με τον ίδιο τρόπο.

5. Χρόνιο Burnout: Όταν το burnout παραμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς παρέμβαση, μπορεί να συνυπάρξει με άγχος, κατάθλιψη ή σοβαρή λειτουργική έκπτωση.

 

Η Λύση Δεν Είναι Απλώς η Ξεκούραση

Όταν κάποιος βιώνει burnout, η πρώτη σκέψη είναι συχνά:

«Χρειάζομαι διακοπές.»

Η ξεκούραση είναι σημαντική. Δεν είναι όμως αρκετή από μόνη της. 

Αν επιστρέψουμε στις ίδιες συνθήκες, στα ίδια μοτίβα σκέψης και στον ίδιο τρόπο ζωής, το burnout συνήθως επιστρέφει.

Η ουσιαστική ανάρρωση χρειάζεται:

• Υγιή όρια
• Αναθεώρηση προτεραιοτήτων
• Ρύθμιση του νευρικού συστήματος
• Περισσότερη αυτοφροντίδα
• Διεκδίκηση αναγκών
• Υποστήριξη από άλλους
• Αλλαγές στον τρόπο ζωής
• Επανασύνδεση με προσωπικές αξίες 
• Ξεκούραση χωρίς ενοχές 
• Ουσιαστικές σχέσεις
• Δημιουργικότητα
• Επαφή με την φύση
• Διασκέδαση/ Παιχνίδι
• Κίνηση
• Αίσθηση νοήματος
• Σύνδεση με τον εαυτό μας!

Οι περισσότεροι άνθρωποι που βιώνουν burnout αναρωτιούνται:

«Πώς θα αντέξω περισσότερο;»

Το burnout δεν είναι πρόβλημα αντοχής. Είναι πρόβλημα βιωσιμότητας!

Η ουσιαστική ερώτηση δεν είναι:

«Πώς θα αντέξω περισσότερο;»

αλλά:

«Τι χρειάζεται να αλλάξει ώστε να μη χρειάζεται να αντέχω συνεχώς;»